De houdbaarheidsdatum, let jij daarop als je iets koopt? Misschien maak je wel onderscheid bij welke producten je er wel en wanneer je er niet naar kijkt. Maar wat zegt zo’n datum op een artikel nou eigenlijk? Waarom staat het erop? En moet je je eraan houden, of kun je er ook van afwijken? Dit en meer ga je ontdekken in dit blog.
Wat is de houdbaarheidsdatum en welke verschillende aanduidingen zijn er?
De houdbaarheidsdatum op levensmiddelen is een aanduiding die aangeeft tot wanneer een product veilig of kwalitatief goed te consumeren is. Hoewel veel mensen denken dat er één soort houdbaarheidsdatum bestaat, zijn er in werkelijkheid twee belangrijke categorieën die elk een andere functie hebben.
- De eerste is de TGT‑datum. De afkorting betekent Te Gebruiken Tot. Deze datum vind je vooral op producten die snel kunnen bederven, zoals vers vlees, vis, voorgesneden groenten en koelverse maaltijden. De TGT‑datum is een voedselveiligheidsgrens: na deze datum kan het product schadelijke bacteriën bevatten, ook als het er nog goed uitziet. Daarom wordt geadviseerd om producten met een TGT‑datum na het verstrijken ervan weg te gooien.
- De tweede categorie is de THT‑datum, oftewel Tenminste Houdbaar Tot. Deze datum gaat niet over veiligheid, maar over kwaliteit. Producten met een THT‑datum – zoals pasta, rijst, koekjes, conserven, koffie en chocolade – zijn na het verstrijken van de datum meestal nog prima te eten. De smaak, geur of structuur kan iets achteruitgaan, maar het product vormt doorgaans geen risico voor de gezondheid.
- Daarnaast bestaan er nog aanvullende aanduidingen zoals “te gebruiken tot na openen”, “gekoeld bewaren” of “na openen beperkt houdbaar”. Deze informatie helpt consumenten om producten op de juiste manier te bewaren en zo de houdbaarheid te verlengen. Hoewel deze termen soms verwarrend kunnen zijn, vormen ze samen een systeem dat bedoeld is om voedselveiligheid en kwaliteit te waarborgen.
Wanneer en waarom is de houdbaarheidsdatum ingevoerd?
De genoemde houdbaarheidsaanduidingen hebben niet altijd op de producten gestaan. De houdbaarheidsdatum zoals we die nu kennen, is relatief jong. Pas in de tweede helft van de twintigste eeuw werd het gebruikelijk om op verpakkingen een datum te vermelden. Daarvoor vertrouwden mensen vooral op hun zintuigen en ervaring. De houdbaarheidsdatum heeft dus enerzijds te maken met voedselveiligheid en anderzijds met transparantie. De opkomst van de houdbaarheidsdatum hangt samen met verschillende ontwikkelingen:
- De industrialisatie van voedselproductie. Toen steeds meer levensmiddelen fabrieksmatig werden geproduceerd, verpakt en over langere afstanden vervoerd, ontstond de behoefte aan een uniform systeem dat consumenten duidelijkheid gaf over de versheid en veiligheid van producten.
- In de jaren zestig en zeventig begonnen supermarkten te groeien en werd het assortiment steeds groter. Consumenten konden niet langer rechtstreeks aan de producent vragen hoe vers iets was. Daarom werd de houdbaarheidsdatum ingevoerd als hulpmiddel.
- In Europa werd het gebruik ervan uiteindelijk wettelijk vastgelegd, onder meer om consumenten te beschermen tegen bedorven voedsel en om eerlijke handel te bevorderen. Fabrikanten kregen de verantwoordelijkheid om te bepalen hoe lang hun producten veilig en kwalitatief goed bleven, gebaseerd op testen en wetenschappelijke inzichten.
Ondanks dat de houdbaarheidsdatum inmiddels wel ingeburgerd is, leidt het systeem nog steeds tot veel misverstanden en voedselverspilling.
Wat is het belang van een houdbaarheidsdatum?
Er zijn verschillende aspecten die een rol spelen bij de belangen rond een houdbaarheidsdatum.
- Het belang van een houdbaarheidsdatum ligt vooral in het beschermen van de consument. Bij producten met een TGT‑datum is dat belang duidelijk: deze producten kunnen na verloop van tijd gevaarlijke bacteriën bevatten die je niet kunt zien, ruiken of proeven. Denk aan salmonella of listeria. De houdbaarheidsdatum fungeert hier als een harde grens die voorkomt dat mensen ziek worden.
- Bij producten met een THT‑datum ligt het belang anders. Hier gaat het vooral om kwaliteit. Fabrikanten willen garanderen dat hun product tot een bepaalde datum de smaak, geur, kleur en structuur heeft die zij voor ogen hebben. Na die datum kan de kwaliteit langzaam afnemen, maar dat betekent niet dat het product onveilig wordt. De THT‑datum helpt consumenten dus om te weten wanneer een product op zijn best is.
- Daarnaast speelt de houdbaarheidsdatum een rol in logistiek en voorraadbeheer. Supermarkten gebruiken de datum om te bepalen welke producten eerst verkocht moeten worden. Ook helpt het systeem bij het voorkomen van voedselverspilling in de keten, al leidt het bij consumenten soms juist tot méér verspilling.
Hoe strikt moet je je houden aan de datum op de verpakkingen?
Hoe strikt je je aan een houdbaarheidsdatum moet houden, hangt volledig af van het type datum. Bij een TGT‑datum is het advies helder: niet meer eten na de datum. Zelfs als het product er nog goed uitziet, kan het schadelijke bacteriën bevatten. De risico’s zijn vooral groot voor kwetsbare groepen zoals ouderen, zwangere vrouwen en mensen met een verzwakt immuunsysteem. Overigens is het belangrijk je gezonde verstand én je zintuigen te gebruiken. Bacteriën kunnen geen klok kijken: iets is niet tot maandagavond 23:59 uur houdbaar en om 00:00 uur opeens bedorven. Als je gezond bent, kun je dus met die datum iets flexibeler omgaan dan wanneer je een kwetsbare gezondheid hebt. Voorzichtigheid blijft altijd geboden!
Bij een THT‑datum is het veel flexibeler. Producten met een THT‑datum kun je vaak nog weken, maanden of zelfs jaren na de datum veilig eten, mits de verpakking intact is. Je zintuigen zijn hier een uitstekend hulpmiddel. Ruikt het goed, ziet het er normaal uit en smaakt het zoals je verwacht? Dan kun je het meestal gewoon gebruiken. Denk aan rijst, pasta, crackers, conserven of chocolade. Veel mensen gooien deze producten onnodig weg, wat bijdraagt aan voedselverspilling.
Welke factoren beïnvloeden de houdbaarheid van producten?
Als je een product gekocht hebt, maakt het voor de houdbaarheid ook o.a. veel uit hoe je het bewaart. De houdbaarheid van levensmiddelen wordt door verschillende factoren beïnvloed.
- Een van de belangrijkste is temperatuur. Veel producten blijven langer goed als ze koel worden bewaard. Daarom is de koelkast een essentieel hulpmiddel in de keuken. Maar ook binnen de koelkast zijn er temperatuurverschillen: de onderste plank is vaak het koudst, terwijl de deur het warmst is. Producten die snel bederven, zoals vlees en vis, horen op de koudste plek te liggen.
- Daarnaast speelt vocht een grote rol. Te veel vocht kan schimmelgroei bevorderen, terwijl te weinig vocht producten kan laten uitdrogen.
- Ook zuurstof is een factor: sommige bacteriën gedijen goed in zuurstofrijke omgevingen, terwijl andere juist groeien in zuurstofarme omstandigheden. Daarom worden veel producten vacuüm verpakt of onder beschermende atmosfeer aangeboden.
- Licht kan eveneens invloed hebben, vooral bij producten zoals olie, noten en bepaalde vitamines. Licht versnelt oxidatie, waardoor smaak en voedingswaarde achteruitgaan. Daarom worden sommige producten in donkere verpakkingen verkocht.
- Tot slot speelt hygiëne een belangrijke rol. Een product dat met schone handen wordt aangeraakt en in een schone omgeving wordt bewaard, blijft langer goed dan een product dat in contact komt met bacteriën van buitenaf. Ook het openen van een verpakking verkort de houdbaarheid, omdat er dan lucht en micro-organismen bij komen.
Wat kun je doen om producten langer te bewaren en verspilling tegen te gaan?
Er zijn veel manieren om producten langer te bewaren en zo voedselverspilling te verminderen. Ik noem er een aantal.
- Een van de belangrijkste is het juist instellen van de koelkasttemperatuur. De ideale temperatuur ligt rond de 4 graden Celsius. Veel koelkasten staan warmer, waardoor producten sneller bederven. Door de temperatuur correct in te stellen, kun je de houdbaarheid aanzienlijk verlengen.
- Daarnaast helpt het om producten op de juiste plek te bewaren. Bewaar melk en vlees niet in de deur, maar op de koudste plank. Gebruik doorzichtige bakjes zodat je ziet wat je nog hebt. Label restjes met een datum, zodat je weet wanneer je ze moet opeten. Sommige producten, zoals komkommer, kun je juist beter buiten de koelkast bewaren.
- Ook invriestips zijn waardevol. Veel producten kun je prima invriezen, zelfs als ze al tegen de THT‑datum aan zitten. Brood, kaas, groenten, fruit, vlees en zelfs sommige zuivelproducten kunnen goed worden ingevroren. Door slim gebruik te maken van de vriezer kun je veel verspilling voorkomen.
- Verder is het belangrijk om je zintuigen te gebruiken. Ruiken, kijken en proeven zijn vaak betrouwbaarder dan blind vertrouwen op een datum. Zeker bij THT‑producten kun je veel voedsel redden door simpelweg te controleren of het nog goed is.
- Ook helpt het om bewust boodschappen te doen. Koop niet meer dan je nodig hebt, plan maaltijden vooruit en wees creatief met restjes. Soepen, stoofschotels, omeletten en salades zijn ideale gerechten om restjes in te verwerken.
- Koop producten die afgeprijsd zijn omdat ze tegen de TGT datum aan zitten. Zorg dan wel dat je ze op tijd kunt opeten!
- Als je producten kunt kopen die tegen de houdbaarheidsdatum aan zitten, kun je soms ook wat extra kopen en invriezen.
Waarom hebben verse producten als groente en fruit geen houdbaarheidsdatum?
Misschien vraag je je inmiddels af waarom verse producten zoals verse groente en fruit geen houdbaarheidsdatum hebben. Dit is omdat ze natuurlijke producten zijn waarvan de houdbaarheid sterk varieert per stuk. Een komkommer kan bij de ene consument een week goed blijven en bij de andere binnen drie dagen slap worden. Factoren zoals rijpheid, temperatuur, vocht en transport spelen een grote rol. Omdat deze variatie zo groot is, is het niet betrouwbaar om er een uniforme datum op te zetten. Daarom vallen groente en fruit onder de categorie producten waarvoor consumenten hun zintuigen gebruiken: zien, ruiken en voelen. Bij bijvoorbeeld kaas die je op de markt koopt werkt het iets anders. Hoewel marktkaas meestal niet voorverpakt is en daarom geen wettelijke houdbaarheidsdatum hoeft te hebben, kiezen sommige verkopers ervoor om toch een adviesdatum op een sticker te zetten. Dat is geen officiële THT‑datum, maar een richtlijn van de verkoper zelf. Wettelijk hoeft het niet, omdat de kaas ter plekke wordt afgesneden en verkocht als niet‑voorverpakt voedsel. Bij voorverpakte kaas in de supermarkt is een THT‑datum wél verplicht, omdat de fabrikant moet garanderen dat de kwaliteit tot die datum behouden blijft.
De EetLijn en houdbaarheid
In de EetLijn Methode eten we zoveel mogelijk puur en onbewerkt. Dat betekent ook dat je zo weinig mogelijk kant en klare producten waar een THT datum op staat. Dat maakt het leven een stuk makkelijker. We hebben wel te maken met TGT data van bijvoorbeeld verse vis, kip en vlees. Ook dat kun je prima invriezen, al dan niet na bereiding. Sowieso is ook ons motto: ‘We verspillen niets!’ Dat betekent dus dat ik geregeld tips geef over het bewaren en preppen van voeding. Het is vooral een proces van bewustwording en nieuwe, andere routines aanleren. Dan kun je de houdbaarheid(sdatum) van producten ook echt in je voordeel gebruiken!
