Een tomaat. Je snijdt hem door je salade, legt een plakje op je brood of verwerkt hem in een lekkere saus. Niets bijzonders, zou je denken. Maar vergis je niet! Achter dat rode, sappige uiterlijk schuilt een verrassend verhaal. En vooral tomatenpuree verdient wat extra aandacht.
Tomaat, vrucht of groente?
Tomaat behoort tot de populairste groenten ter wereld. Hoewel ze botanisch gezien eigenlijk vruchten zijn, worden ze in de keuken vrijwel altijd als groente gebruikt. Daarom hebben tomaten ook wel de naam ‘vruchtgroente’. Ze vormen de basis van talloze gerechten, van salades en soepen tot sauzen en stoofschotels. Door hun frisse smaak, aantrekkelijke kleur en grote veelzijdigheid zijn tomaten in veel landen een onmisbaar onderdeel van de dagelijkse voeding. Tijd om dieper in te gaan op het thema tomaten.
Tomaat en hun familie
De tomaat (Solanum lycopersicum) behoort tot de nachtschadefamilie. Tot deze familie behoren ook aardappelen, paprika’s en aubergines. De plant produceert vruchten die in allerlei vormen, kleuren en maten voorkomen. Hoewel de meeste tomaten rood zijn, bestaan er ook gele, oranje, paarse, groene en zelfs bijna zwarte variëteiten. Er bestaan honderden rassen, variërend van kleine zoete cherrytomaten tot grote vleestomaten die meer dan een halve kilo kunnen wegen. Tomaten bevatten veel vocht en hebben daardoor een frisse, sappige structuur.
De herkomst
De tomaat komt oorspronkelijk uit Zuid-Amerika en belandde in de zestiende eeuw in Europa. Daar werd hij niet bepaald met open armen ontvangen. Omdat tomaten tot de nachtschadefamilie behoren, dacht men dat ze giftig waren. Ze werden daarom vooral als sierplant gekweekt. Stel je voor: prachtige tomaten in je tuin, maar niemand die eraan durft te beginnen! Gelukkig weten we inmiddels beter. Tomaten zijn niet meer weg te denken uit onze keuken. En hoewel ze botanisch gezien vruchten zijn, behandelen we ze als groenten. Ach, als ze maar lekker zijn!
Het gebruik van tomaten vroeger
De oorspronkelijke bewoners van Midden- en Zuid-Amerika gebruikten tomaten al eeuwenlang in hun voeding. Ze werden vers gegeten, gekookt in stoofgerechten en verwerkt in sauzen. Na de introductie in Europa begon vooral de Italiaanse keuken tomaten volop te gebruiken. Inmiddels zijn gerechten zoals pizza, pasta met tomatensaus en minestronesoep onlosmakelijk verbonden met tomaten. Ook in Spanje, Griekenland, Turkije en andere mediterrane landen vormen tomaten een belangrijke basis voor de dagelijkse maaltijden. Tegenwoordig zijn tomaten wereldwijd een van de meest geteelde voedingsgewassen.
Hoe smaakt tomaat?
De smaak van een tomaat is een combinatie van zoetheid, zuurheid en zogenaamde umami-smaken, een soort hartig dus. Hoe de tomaat smaakt, verschilt sterk per ras:
Cherrytomaten zijn vaak zoet en aromatisch.
Trostomaten hebben meestal een gebalanceerde smaak.
Vleestomaten zijn minder zuur en bevatten veel vruchtvlees.
Roma- of pruimtomaten zijn stevig en bijzonder geschikt voor sauzen.
Ook de rijping speelt een belangrijke rol. Een tomaat die volledig aan de plant heeft kunnen rijpen, ontwikkelt doorgaans meer smaak dan een tomaat die groen wordt geoogst en later narijpt.
Waar let je op als je ze koopt?
Bij het kopen van tomaten zijn er verschillende aspecten van belang:
- Ze moeten stevig zijn, maar niet heel hard. Dan zijn ze vaak nog onrijp en minder smaakvol.
- Daarnaast is de geur belangrijk. Een rijpe tomaat heeft meestal een aangename, licht kruidige geur bij het kroontje.
- Let ook op de schil. Deze hoort glad en gaaf te zijn zonder grote beschadigingen, schimmelplekken of diepe kneuzingen.
- Kies het liefst tomaten zonder groene plekken.
- Koop biologische tomaten. Ze staan hoog in de ‘dirty dozen’.
Tomaten bewaren
Sommige mensen bewaren tomaten in de koelkast. Dit is echter niet zo’n goede plek. Lage temperaturen verminderen de ontwikkeling van aroma’s en kunnen de structuur van het vruchtvlees aantasten. De meeste tomaten blijven het lekkerst wanneer ze op kamertemperatuur worden bewaard, bij voorkeur op een droge plaats uit direct zonlicht. Als ze eenmaal rijp zijn, kan het soms handig zijn om ze in de koelkast te leggen. Haal de tomaten dan een uur voor gebruik uit de koelkast om ze op temperatuur te laten komen.
Tomaten in de keuken
Tomaten zijn zeer veelzijdig in de keuken.
- Rauw in salades, op brood, in wraps, Bruschetta, als borrelhapjes
- Soepen
- Pastasauzen
- Stoofgerechten
- Curry’s
- Ovenschotels
- Pizza’s
- Salsa’s
- Geroosterd, gegrild, gevuld of gedroogd
Bij verhitting verandert de smaak. Het frisse karakter neemt iets af terwijl de zoete en hartige tonen sterker naar voren komen. Daardoor vormen tomaten een uitstekende basis voor sauzen en soepen.
Voedingsstoffen in tomaat
Tomaten bestaan voor ongeveer 95 procent uit water. Toch bevatten ze een groot aantal waardevolle voedingsstoffen:
- Verschillende B-vitamines (o.a. foliumzuur), Vitamine C en vitamine K
- Veel kalium
- Carotenoiden (antioxidanten), met name lycopeen en betacaroteen (pro-vitamine A)
Tomaten en onze gezondheid
Tomaten passen uitstekend in een gezonde voeding. Ze bevatten relatief weinig calorieën, veel vocht en diverse vitaminen en mineralen. De voedingsstoffen kunnen specifiek een functie hebben in verschillende processen:
- De vitamine C ondersteunt onder meer het immuunsysteem en draagt bij aan de vorming van collageen.
- Kalium speelt een rol bij de normale werking van spieren en zenuwen en kan helpen de bloeddruk in balans te houden.
- Lycopeen helpt, als antioxidant, vrije radicalen weg te vangen. Interessant is dat de hoeveelheid beschikbaar lycopeen vaak toeneemt wanneer tomaten worden verhit en verwerkt tot saus, puree of passata. Door het verhitten verandert de vorm van het lycopeen, waardoor het makkelijker in je bloed komt. Een beetje vet erbij helpt nog meer.
Tomaten in verschillende vormen
Er zijn, naast verse tomaten, nog veel meer producten van tomaten te koop. Dit varieert van minimaal bewerkte producten tot zwaar bewerkte voedingsmiddelen. Ik beperk me nu tot de gezonde, minimaal bewerkte producten:
– Gedroogde tomaten bevatten veel minder vocht waardoor hun smaak zeer geconcentreerd wordt. Ze hebben een intens zoete en hartige smaak en worden vaak gebruikt in salades, pasta’s en mediterrane gerechten. Let wel op biologische herkomst.
– Tomatenpassata bestaat uit gezeefde en gepureerde tomaten zonder schillen en zaden. De structuur is glad en vloeibaar. Passata vormt een uitstekende basis voor soepen, sauzen en stoofschotels.
– Tomatenblokjes uit blik of pakje worden vaak gebruikt wanneer wat meer structuur gewenst is. Ze zijn handig voor sauzen, chili’s en stoofgerechten.
– Tomatenpuree ontstaat door tomaten sterk in te koken. Het resultaat is een dikke, geconcentreerde pasta met een krachtige smaak.
De meerwaarde van tomatenpuree
Alle vormen van tomaten hebben hun waarde voor de gezondheid. Tomatenpuree heeft echter nog meer voordelen. Het is meer dan alleen een smaakmaker. Recente onderzoeken laten interessante effecten zien. Deze zijn waarschijnlijk te danken aan de hoeveelheid lycopeen in tomatenpuree. Het gaat om de volgende mechanismen:
- Lycopeen heeft een sterke antioxidatieve werking. Het bijzondere is dat het de bloed-hersenbarrière kan passeren. Daardoor zou het invloed kunnen hebben op de hersenwerking.
- Deze nieuwe studie onderzocht gezonde mensen van middelbare leeftijd. Iedere deelnemer doorliep twee periodes van drie maanden. De ene periode aten ze dagelijks 35 g tomatenpuree. Dat bevat ongeveer 38 mg lycopeen. De andere periode aten ze een dieet met weinig lycopeen.
- Voor en na elke periode deden de deelnemers testen in geheugen en concentratie en er werd bloedonderzoek gedaan.
- De uitkomst was dat na de tomatenpuree-periode aandacht en geheugen verbeterden: sommige taken lukten beter. Het concentratievermogen verbeterde, evenals de verwerkingssnelheid. Ook werden de deelnemers beter in het koppelen van namen aan gezichten.
- Op hersenscans waren duidelijke veranderingen te zijn in de manier waarop verschillende hersengebieden samenwerkten, waarschijnlijk door meer efficiëntie.
- Koop liefst tomatenpuree in glas en niet in blik, omdat de binnenkant van conservenblikken BPA kan bevatten. Dit is sinds 2025 wel verboden in de EU, maar er geldt nog een overgangsperiode. Tomaat is vrij zuur en kan de coating sneller aantasten.
- Kies voor biologische tomatenpuree, omdat het veel geconcentreerder is dan hele tomaten. Daardoor kan het ook veel meer resten van bestrijdingsmiddelen bevatten.
- Je hoeft echt niet elke dag een potje tomatenpuree leeg te lepelen: een lepel door de soep of pastasaus kan al snel een aardige hoeveelheid lycopeen opleveren!
Nadelen van tomaat
Hoewel tomaten voor de meeste mensen gezond zijn, zijn er enkele aandachtspunten.
- Antinutriënten zijn stoffen die deel uitmaken van het natuurlijke afweersysteem van de plant. Nachtschades bevatten alkaloïden (zoals tomatine) en lectines. Deze kunnen de tight junctions van de darmen (verder) aantasten en/of zorgen voor o.a. misselijkheid en hoofdpijn. Voor gezonde mensen vormen ze meestal geen probleem. Door geen onrijpe tomaten te eten verklein je het risico al. Snijd groene, onrijpe delen dan ook weg.
- Tomaten bevatten natuurlijke zuren. Sommige mensen met reflux, brandend maagzuur of een gevoelige maag merken dat tomaten hun klachten kunnen verergeren.
- Hoewel relatief zeldzaam kunnen sommige mensen allergisch reageren op tomaten. Klachten kunnen variëren van milde jeuk tot ernstigere reacties.
- Sommige mensen met reumatische klachten merken dat hun pijn en stijfheid verergert na het eten van nachtschades. Dit is (nog) nooit overtuigend wetenschappelijk aangetoond, al is het wel de persoonlijke beleving van diverse mensen.
Tomaat en De EetLijn
Tomaten zijn veelzijdige vruchten die al eeuwenlang een belangrijke rol spelen in de voeding van mensen over de hele wereld. Ze combineren een frisse, zoete en hartige smaak met een indrukwekkende hoeveelheid voedingsstoffen. Of ze nu vers, gedroogd, verwerkt tot passata of geconcentreerd als tomatenpuree worden gebruikt, tomaten voegen kleur, smaak en voedingswaarde toe aan talloze gerechten. In De EetLijn gebruiken we tomaten graag. Uiteraard is het verstandig om rekening te houden met je persoonlijke gevoeligheid. Als je darmklachten hebt, kan het een goed idee zijn om te kijken d.m.v. een voedingsdagboek of het eten van nachtschades invloed heeft. Dit is echter geen standaard methode in De EetLijn. We genieten ervan, uiteraard met variatie!
